Staatstoerusting staan stil terwyl boere paaie regmaak

“Terwyl boere self gedwing word om paaie gelyk te maak om produkte by die mark te kry, werkers te vervoer en te verseker dat noodsaaklike dienste toegang tot landelike gemeenskappe kan kry en kinders toegang tot skole kan kry, staan regeringstoerusting al maande lank langs die pad stil,” sê Francois Wilken, president van Vrystaat Landbou (VL).

Vrystaat Landbou (VL) spreek ernstige kommer uit oor die swak bestuur en benutting van provinsiale padinstandhoudingshulpbronne, nadat 'n relatief nuwe Bell-grader wat aan die staatsmotorhawe behoort, na bewering vir meer as nege maande langs die pad naby Vanstadensrus in die Suid-Vrystaat geparkeer is.

Volgens Wilken is die saak herhaaldelik via die amptelike WhatsApp-kanaal vir die Xhariep-distrik aangemeld, maar sonder enige sigbare oplossing.

'n Besoek aan die staatsmotorhawe deur 'n VL-lid op 'n Vrydagoggend om die saak aan te spreek, het aan die lig gebring dat – na 'n soektog deur die verlate perseel – die handjievol oorblywende werktuigkundiges wat verantwoordelik was vir die diens en instandhouding van die hele vloot geel masjinerie reeds besig was om te braai sodat hulle vroeg huis toe kon gaan.

“Hierdie swak bestuur van 'n staatsbate is aanduidend van die skokkende toestand waarin die Vrystaatse Departement van Gemeenskapsveiligheid, Paaie en Vervoer verkeer,” sê Wilken. Blykbaar is daar geen fondse om die diensverskaffer wat op die Sentrale Databasis vir Diensverskaffers geregistreer is, te betaal nie.

Volgens Wilken het 'n plaaslike privaat maatskappy in die omgewing aangebied om die padskraper op hul laebed-vragmotor te laai en dit teen die helfte van die koste na die sentrale motorhawe te vervoer vir herstelwerk, maar die departement wil dit nie toelaat nie. “Wanneer 'n privaat onderneming bereid is om 'n praktiese oplossing teen 'n aansienlik laer koste te bied, maar die staat steeds nie daarin slaag om 'n oplossing te implementeer nie, moet ernstige vrae oor bestuur, besluitneming en verantwoordbaarheid gevra word,” sê Wilken.

Infrastruktuur verval

Die kwessie van infrastruktuurverval en die staat se onvermoë om basiese instandhouding volhoubaar te bestuur, was onlangs onder die soeklig by die VL-kongres.

Piet le Roux van Sakeliga, wat by die VL-kongres oor die infrastruktuur uitdagings gepraat het, het daarop gewys dat dit toenemend 'n realiteit geword het dat gemeenskappe en die privaatsektor nie meer bloot kan aanvaar dat die staat basiese infrastruktuurdienste effektief sal lewer nie. Volgens hom is 'n gesamentlike poging nodig om diegene met bestuursverantwoordelikheid aanspreeklik te hou.

“Vrystaat Landbou het oor die jare probeer om konstruktief met die provinsiale departement saam te werk en oplossings vir infrastruktuurprobleme te vind. Ons wil steeds saamwerk, maar samewerking kan slegs werk wanneer ons na mekaar luister en probleme aanspreek,” sê Wilken.

Beroep aan die regering

Volgens dr. Jack Armour, kommersiële bestuurder van VL, het die organisasie herhaaldelik 'n beroep op die regering gedoen om publiek-private vennootskappe as 'n praktiese oplossing vir die provinsie se infrastruktuuruitdagings te oorweeg. “Die enigste voorstel wat tans van die regering af kom, is dat boere die werk op hul eie koste moet doen, terwyl die regering slegs toestemming verleen – en dan op sy eie voorwaardes.”

VL se standpunt is dat as boere gedwing word om regeringsverantwoordelikhede op te neem en padinstandhoudingswerk uit te voer, hulle billik en mededingend vergoed moet word vir werk wat volgens die vereiste standaarde en ingenieurspesifikasies uitgevoer word.

“Die Departement verwys voortdurend na die vereistes van die Wet op Openbare Finansiële Bestuur (PFMA) en BBSEB-wetgewing as struikelblokke. Terselfdertyd word tenders vir hergruising en padonderhoud dikwels vir 'n hele distrik uitgereik. Dit maak min praktiese sin vir boere wat bereid is om te help, maar wat nie noodwendig die kapasiteit het om toerusting en werkers oor groot afstande te mobiliseer nie,” sê Armour.

“Ons lede wil eerstens boere wees, nie voltydse padkontrakteurs nie. Hulle is bereid om 'n rol in hul plaaslike gemeenskap te speel waar nodig en te help om paaie naby hul plase in stand te hou, maar hulle kan nie hul eie plase bedryf en as onbetaalde, deeltydse padherstelwerkers vir die staat optree nie.”

“Die instandhouding van provinsiale paaie is nie die verantwoordelikheid van boere nie. Daar kan nie van boere verwag word om voortdurend staatsverantwoordelikhede op te neem en dit uit hul eie sakke te finansier nie,” sê Wilken.

Vrystaat Landbou sal voortgaan om die provinsiale regering aanspreeklik te hou vir sy verantwoordelikheid om paaie behoorlik in stand te hou, begrotings vir hierdie doel toe te ken en te verseker dat die nodige hulpbronne en personeel beskikbaar is om hierdie mandaat uit te voer.